Noc Kupały, znana także jako Noc Świętojańska, to niezwykłe święto wywodzące się z tradycji słowiańskich, obchodzone w najkrótszą noc roku, podczas letniego przesilenia. W 2024 roku przesilenie przypada na przełom 20 i 21 czerwca, co oznacza, że Noc Kupały będzie obchodzona właśnie w tym czasie.
Korzenie tego święta sięgają pogańskich czasów, kiedy Słowianie, a także inne ludy zamieszkujące Europę, celebrowali narodziny lata, płodność, miłość i urodzaj. Noc Kupały stanowiła kulminację całorocznego cyklu obrzędów mających zapewnić dobrobyt i pomyślność. Było to święto poświęcone żywiołom wody i ognia, a przez to związane z Słońcem i Księżycem.
Tradycyjne obchody Nocy Kupały obejmowały rozpalanie ognisk, tańce wokół nich, wróżby, wicie wianków i puszczanie ich na wodzie. Był to również czas masowych kąpieli, mających na celu oczyszczenie i uzyskanie błogosławieństwa płynących z magicznych właściwości wody. Niektóre z tych praktyk przetrwały do dziś, choć częstokroć w mocno zmodyfikowanej formie.
Co to jest Noc Kupały?
Noc Kupały (zwana też w zależności od regionu sobótką, kupalnocką czy palinocką) była jednym z głównych świąt ludowych Słowian wschodnich. Wiązała się z nią seria czynności i obrzędów, takich jak zbieranie ziół i kwiatów, ozdabianie nimi ludzi, zwierząt i domów, kąpanie się, oblewanie wodą, puszczanie wianków na wodzie, rozpalanie ognisk, tańce, śpiewy, skoki przez ogień. Wierzono, że tego dnia słońce oddaje się igraszkom i dzieją się inne cuda natury. Obrzędy i symbolika święta wskazują na jego przedchrześcijańskie pochodzenie.
Tradycje związane z Nocą Kupały nawiązują do czasów pogańskich i są znane w całej Europie. Wierzono, że kąpiele w noc Kupały oczyszczają ze złych mocy, dają siłę i zdrowie oraz zapewniają szczęście. Wianki z kwiatów polnych i ogrodowych były symbolami panieństwa, a dziewczęta wrzucały je do wody jako formę wróżenia.
W dzisiejszych czasach popularne są inscenizacje związane z Nocą Kupały organizowane przez instytucje i zespoły folklorystyczne. Ogniska palone na cześć Nocy Kupały są obserwowane w wielu krajach indoeuropejskich, a tradycje związane z tym świętem przetrwały w Czechach, gdzie młodzież uczestniczy w obrzędach ścinania jodełek i rozpalania ognisk.
W Polsce, związane z Nocą Kupały zwyczaje obejmują przeskakiwanie przez ogniska, kąpiele w wodzie oraz zbieranie magicznych ziół. Wierzenia ludowe przypisują magiczne właściwości niektórym zbieranym ziołom w Noc Kupały, takim jak paproć, rumianek czy bylica. Kwiat paproci uważany jest za cudowny i wskazujący na ukryte skarby, związane z mitologią indoeuropejską.
Rytuały związane z Nocą Kupały symbolizują przemijanie, obecność sacrum oraz odrodzenie i zmianę cyklu. W Czechach obchodzone są podobne tradycje związane z Nocą Kupały jak w Polsce, co pokazuje silne powiązanie kulturowe między regionami.
Noc kupały kiedy wypada w 2024 roku?
W 2024 roku Noc Kupały będzie przypadać na 20 czerwca, a więc dzień wcześniej niż w ubiegłym roku. Najdłuższa noc w roku 2024 potrwa 7 godzin i 14 minut, od 20 do 21 czerwca. Na północy Polski dzień będzie trwać 17 godzin, a na południu 16 godzin.
Noc Świętojańska natomiast wypada w nocy z 23 na 24 czerwca, w tym roku z niedzieli na poniedziałek. To chrześcijański odpowiednik słowiańskiej Nocy Kupały, również związany z powitaniem lata i obrzędami na cześć żywiołów ognia i wody.
W 2024 roku pierwszy dzień lata przypada na 20 czerwca, zbiegając się z Nocą Kupały. Oznacza to, że najdłuższa noc w roku będzie miała miejsce w czasie tego starożytnego słowiańskiego święta.
Najważniejsze obrzędy i zwyczaje Nocy Kupały
Noc Kupały, obchodzona w okresie przesilenia letniego, od wieków związana jest z wieloma tradycyjnymi obrzędami i zwyczajami. Najważniejszym elementem kupałowych obrzędów były ogniska, które rozpalano w pobliżu płynącej wody. Ogień rozpalano rytualnie – wykorzystując drewniane koło z piastą, które nakładano na wbity w ziemię drewniany kołek, okręcony wcześniej słomą zanurzoną w smole.
Tańczono dookoła ognia oraz rytualnie przeskakiwano przez niego, wierząc, że skok wypędzi ze skaczących złe moce, uchroni przed chorobami, zapewni płodność i pomyślność. Dziewczęta wróżyły sobie na temat zamążpójścia, puszczając na wodę uwite z kwiatów i ziół wianki. Los dziewczyny zależał od tego, co stało się z jej wiankiem.
Poszukiwano też kwiatu paproci, który miał zakwitać tylko tej nocy i przynieść szczęście i bogactwo znalazcy. Noc Kupały to święto obchodzone od ponad tysiąca lat na ziemiach polskich, związane z ludowymi wierzeniami i tradycjami, które przetrwały do dziś w różnych formach.
Adaptacja na Noc Świętojańską
Mimo prób wykorzenienia przez Kościół, pogańskie zwyczaje związane z Nocą Kupały były na tyle silnie zakorzenione w ludowej kulturze, że zostały zasymilowane i włączone do oficjalnego kalendarza świąt chrześcijańskich jako Noc Świętojańska, czyli wigilia święta Jana Chrzciciela. Główne elementy święta, takie jak palenie ognisk, skakanie przez nie, puszczanie wianków i poszukiwanie kwiatu paproci, nie zmieniły się znacznie. Obecnie zwyczaje związane z Nocą Kupały i Nocą Świętojańską, są okazją do organizowania różnorodnych imprez w miastach, miasteczkach i na wsiach, choć zatraciły one już swoje pierwotne, magiczne znaczenie.
Noc Świętojańska, popularnie zwana również Wiankami, jest obchodzona w wigilię dnia św. Jana Chrzciciela, czyli w nocy z 23 na 24 czerwca. Tradycja ta sięga korzeniami do pogańskich obrzędów Słowian, a została zaadaptowana przez Kościół katolicki. Pomimo prób wyplenienia ludowych zwyczajów, elementy te przetrwały do dnia dzisiejszego, tworząc unikalną mieszankę wiary i kultury ludowej.
Współcześnie Noc Świętojańska jest okazją do organizowania licznych wydarzeń kulturalnych, takich jak koncerty, festyny i pokazy sztucznych ogni. Tradycyjne obrzędy, takie jak puszczanie wianków na rzekach czy poszukiwanie kwiatu paproci, wciąż są obecne, choć często mają już charakter czysto rozrywkowy, a nie magiczny jak niegdyś. Pomimo upływu czasu, Noc Świętojańska pozostaje żywym świadectwem synkretyzmu religijnego i kulturowego, łączącym chrześcijaństwo z przedchrześcijańskimi wierzeniami Słowian.
